Perniagaan Keluarga di Asia Tenggara: Struktur dan Ciri Lazim

Oleh Brian Tr · Dikemas kini 4 Oktober 2026

Perniagaan keluarga di Asia Tenggara biasanya bukan satu syarikat yang dijalankan oleh keluarga pengasas. Lebih kerap, ia sekumpulan syarikat yang diikat oleh lapisan pemilikan, dengan sebuah keluarga di puncak yang memegang undi yang cukup untuk menentukan strategi, kerusi lembaga dan siapa yang mendapat jawatan tertinggi. Butirannya sangat berbeza antara Indonesia, Malaysia, Filipina, Singapura, Thailand dan Vietnam, kerana sejarah, politik dan pasaran saham berkembang secara berbeza di setiap tempat.

Artikel ini ialah satu cabang dalam bahagian pustaka tentang perniagaan keluarga di Asia. Ia merangkumi ciri struktur lazim (kawalan tertumpu, pemilikan piramid, pengurusan keluarga, penyertaan negara), kemudian perbezaan antara negara, dan seterusnya corak tadbir urus dan penggantian yang ditemui penyelidik. Untuk gambaran serantau yang lebih luas, mulakan dengan artikel hab tentang peranan perniagaan keluarga dalam ekonomi Asia.

Satu peringatan sebelum bukti. Set data rentas negara yang paling terkenal meliputi syarikat tersenarai awam pada 1996, dan ia tidak merangkumi Vietnam langsung. Data lebih baharu tentang Vietnam datang daripada sampel tinjauan yang kecil. Apabila bukti nipis, artikel ini menyatakannya dan tidak membuat generalisasi.

Fakta Utama

• Dalam sampel 1996 yang terdiri daripada hampir 3,000 syarikat tersenarai awam merentasi sembilan ekonomi Asia Timur, sepuluh keluarga terbesar mengawal 57.7% permodalan pasaran di Indonesia, 52.5% di Filipina dan 46.2% di Thailand, berbanding 26.6% di Singapura dan 24.8% di Malaysia (Claessens, Djankov dan Lang, nota Sektor Swasta Bank Dunia, 1999).
• Kawalan keluarga ialah kategori pemilikan terbesar di Indonesia (67.3%), Thailand (51.9%), Filipina (46.4%), Singapura (44.8%) dan Malaysia (42.6%) dalam sampel itu, menggunakan had hak mengundi 20% dan memberi pemberat kepada firma mengikut permodalan pasaran. Negara memegang 40.1% di Singapura dan 34.8% di Malaysia (sumber yang sama).
• Ahli keluarga pengawal ialah CEO, pengerusi atau timbalan pengerusi dalam 85.0% firma sampel Malaysia dan 84.6% firma sampel Indonesia, berbanding 42.3% di Filipina (sumber yang sama).
• Kajian terhadap hampir 100 keluarga perniagaan terbesar di Thailand mendapati bahawa lebih ramai anak lelaki bermakna lebih banyak kawalan keluarga dan prestasi peringkat firma yang lebih rendah, terutamanya selepas kematian pengasas (Bertrand, Johnson, Samphantharak dan Schoar, 2008, NBER).
• Dalam tinjauan 2025 terhadap 32 pemimpin perniagaan keluarga Vietnam, hanya 6% mempunyai perlembagaan keluarga (26% di peringkat global) dan 47% mempunyai lembaga yang terdiri daripada ahli keluarga sahaja (PwC Vietnam, 2025).

Ciri Struktur Teras

Empat ciri muncul berulang kali dalam penyelidikan tentang rantau ini. Ia tidak unik kepada Asia Tenggara, tetapi gabungannya tersendiri.

Kawalan tertumpu

Dalam sampel Bank Dunia 1996, kawalan keluarga ialah bentuk pemilikan muktamad yang paling lazim di Indonesia, Thailand, Filipina, Singapura dan Malaysia, dengan negara mengambil tempat kedua yang besar di Singapura dan Malaysia (Claessens, Djankov dan Lang, 1999). Pengarang mentakrifkan kawalan sebagai 20% hak mengundi, iaitu ambang yang rendah. Sesebuah keluarga tidak memerlukan majoriti saham untuk mengemudi syarikat tersenarai.

Nota yang sama mengukur berapa banyak setiap pasaran saham berada di bawah keluarga terbesar. Coraknya mengejutkan:

Sumber: Claessens, Djankov dan Lang, 1999. Data merujuk kepada 1996 dan syarikat tersenarai sahaja.

Firma tersenarai hanyalah sebahagian kecil mana-mana ekonomi. Firma keluarga persendirian tidak termasuk dalam angka ini langsung, jadi ia menggambarkan puncak ekonomi yang kelihatan, bukan keseluruhan asasnya.

Piramid dan struktur kumpulan

Piramid ialah rantaian syarikat pegangan. Sebuah keluarga memiliki saham dalam Syarikat A, yang memiliki saham dalam Syarikat B, yang memiliki saham dalam Syarikat C. Pada setiap langkah, bahagian aliran tunai keluarga mengecil, tetapi kawalan undinya boleh kekal utuh. Untuk lebih lanjut tentang cara pemilikan berlapis berfungsi secara umum, lihat struktur pemilikan keluarga dan artikel tentang syarikat pegangan keluarga.

Data 1996 menunjukkan piramid lazim di sesetengah ekonomi Asia Tenggara dan jarang di tempat lain. Diukur sebagai bahagian sampel, 66.9% firma Indonesia, 55.0% firma Singapura, 40.2% firma Filipina dan 39.3% firma Malaysia menggunakan struktur piramid. Thailand ialah pengecualian pada 12.7% (Claessens, Djankov dan Lang, 1999). Jadual yang sama menunjukkan bahawa di Indonesia, purata keluarga pengawal memegang kira-kira empat firma dalam sampel (4.09), tertinggi daripada sembilan ekonomi, yang selari dengan struktur gaya kumpulan.

Jadi "kumpulan perniagaan keluarga" tidak bermaksud satu struktur. Di sesetengah tempat ia bermakna piramid, di tempat lain ia bermakna keluarga dengan pegangan langsung dalam banyak syarikat yang berasingan.

Pengurusan keluarga di atas pemilikan keluarga

Kawalan bukan sekadar tentang undi. Dalam sampel 1996 yang sama, ahli keluarga pengawal ialah CEO, pengerusi atau timbalan pengerusi dalam 84.6% firma Indonesia, 85.0% firma Malaysia, 69.9% firma Singapura, 67.5% firma Thailand dan 42.3% firma Filipina dalam sampel itu (Claessens, Djankov dan Lang, 1999).

Itu membawa akibat kepada tadbir urus. Apabila keluarga yang sama memiliki, mengerusikan dan mengurus, semakan lazim oleh lembaga bebas terhadap pasukan pengurusan upahan menjadi lebih lemah. Model tiga bulatan menunjukkan sebabnya: orang yang sama berada dalam bulatan keluarga, pemilikan dan pengurusan sekali gus.

Hubungan dengan negara dan politik

Politik menyusup ke dalam pemilikan di rantau ini. Kajian 2013 oleh Richard Carney dan Travers Child membandingkan 1,386 syarikat tersenarai awam Asia Timur pada 2008 dengan 1,606 pada 1996. Mereka mendapati bahawa apabila susunan politik kekal sama, corak pemilikan sedia ada tidak berubah atau menjadi lebih mantap, dan apabila perubahan politik besar berlaku, pemilikan berubah dengan ketara. Mereka juga mendapati negara telah menjadi pemilik yang lebih penting (Carney dan Child, 2013, Journal of Financial Economics). Kajian itu merangkumi Asia Timur secara keseluruhan, bukan ASEAN sahaja, jadi anggaplah ia konteks serantau.

Malaysia ialah kes yang paling jelas tentang dasar yang membentuk pemilikan. Dasar Ekonomi Baru menetapkan sasaran 30% pemilikan ekuiti Bumiputera. Perdana Menteri Ismail Sabri Yaakob berkata pada 2021 bahawa setakat 2019 Bumiputera memegang 17.2% ekuiti, bukan Bumiputera 25% dan warga asing 45.5%, jadi sasaran itu masih belum tercapai (Free Malaysia Today, 2021). Itu angka kerajaan, dan cara mengukur pemilikan ekuiti diperdebatkan di Malaysia, jadi bacalah sebagai pendirian rasmi, bukan fakta muktamad.

Singapura menunjukkan campuran yang berbeza. Profesor undang-undang Luh Luh Lan menggambarkan pemilikan saham di sana sebagai sangat tertumpu, dengan syarikat milik keluarga dan syarikat berkaitan kerajaan membentuk majoriti syarikat tersenarai, itulah sebabnya peraturan tadbir urus yang dibina untuk pemegang saham tersebar perlu diubah suai (Oxford Business Law Blog, 2023).

Perbezaan Antara Negara Sepintas Lalu

Sumber: Claessens, Djankov dan Lang, 1999. Syarikat tersenarai 1996, bahagian pemilikan diberi pemberat mengikut permodalan pasaran menurut nota jadual sumber.

Beberapa perkara menonjol. Indonesia menggabungkan kawalan keluarga tertinggi dengan piramid terbanyak. Singapura dan Malaysia mempunyai bahagian keluarga yang lebih rendah sebahagian besarnya kerana negara memegang begitu banyak. Dan Thailand mempunyai kawalan keluarga yang tinggi tetapi hampir tiada piramid, jadi corak Thailand mencadangkan keluarga di sana lebih kerap memegang saham secara lebih langsung.

Ini angka 1996. Pasaran dan syarikat telah berubah sejak itu, jadi jadual ini menunjukkan struktur pada satu titik masa, dan ia perbandingan rentas negara yang paling lengkap yang ada, bukan gambaran semasa.

Corak Penggantian dan Antara Generasi

Penggantian ialah tempat pemilikan keluarga diuji. Penyelidikan memberikan beberapa isyarat konkrit, walaupun yang paling kukuh datang daripada satu negara.

Kajian Thailand ialah yang paling terperinci. Marianne Bertrand dan pengarang bersama membina salasilah bagi hampir 100 keluarga perniagaan terbesar Thailand. Mereka mendapati bahawa saiz keluarga berkait kuat dengan penglibatan keluarga dalam pemilikan dan kawalan, bahawa anak lelaki pengasas memainkan peranan utama dalam pemilikan dan lembaga, terutamanya apabila pengasas tiada, dan bahawa mempunyai lebih ramai anak lelaki berkait dengan prestasi peringkat firma yang lebih rendah. Mereka mencadangkan bahawa sebahagian daripada kemerosotan kumpulan yang dijalankan keluarga dari semasa ke semasa mungkin datang daripada pemilikan dan kawalan yang dicairkan merentasi keturunan yang sama berkuasa, mewujudkan perlumbaan ke bawah dalam mengalihkan sumber keluar daripada firma kumpulan (Bertrand et al., 2008). Dapatan itu selari dengan corak yang dikenali sebagai shirtsleeves to shirtsleeves: kekayaan yang dibina oleh satu generasi dibahagikan dan dilesapkan oleh generasi berikutnya.

Perhatikan populasinya. Kajian itu merangkumi keluarga perniagaan besar Thailand, bukan firma keluarga secara umum, dan ia menerangkan perkaitan, bukan bukti bahawa anak lelaki menyebabkan hasil yang buruk.

Untuk cara pemilikan sebenarnya berpindah antara generasi, lihat penggantian perniagaan keluarga.

Corak Tadbir Urus

Alat tadbir urus, seperti perlembagaan keluarga, perjanjian pemegang saham dan lembaga bebas, ialah cara firma keluarga menguruskan risiko di atas. Bukti tentang betapa meluasnya firma Asia Tenggara menggunakannya adalah jarang, dan bagi kebanyakan negara di rantau ini saya tidak dapat mengesahkan angka semasa yang mewakili.

Vietnam ialah satu-satunya ekonomi dengan data tinjauan terkini, dan sampelnya kecil. Tinjauan Perniagaan Keluarga PwC 2025 merangkumi 32 responden Vietnam daripada 1,325 temu bual di 62 wilayah. Antara mereka, hanya 6% mempunyai perlembagaan keluarga (26% di peringkat global), 22% mempunyai perjanjian pemegang saham rasmi (48% di peringkat global) dan 47% mempunyai lembaga yang terdiri daripada ahli keluarga sahaja. Di sisi lain, 59% menekankan pekerjaan keluarga, berbanding 27% di peringkat global (PwC Vietnam, 2025). Dengan 32 responden, angka ini ialah isyarat, bukan statistik kebangsaan.

Apa Maksudnya untuk Pengasas dan Pemilik

Beberapa bacaan praktikal timbul daripada bukti itu, dengan peringatan bahawa data yang paling kukuh sudah lama dan meliputi firma tersenarai.

1. Ketahui struktur yang anda ada. Piramid, model pegangan langsung dan family office masing-masing membawa kawalan dan risiko yang berbeza. Struktur menentukan siapa boleh mengatasi undi siapa.
2. Asingkan peranan sebelum pengasas pergi. Bukti Thailand mencadangkan kawalan menjadi dipertikaikan apabila kuasa pengasas hilang dan beberapa pewaris memegang kuasa yang sama.
3. Jangkakan politik dan negara memainkan peranan. Di Malaysia dan Singapura, soalan pemilikan berkait dengan dasar dan pelabur berkaitan kerajaan dengan cara yang terlepas daripada analisis komersial semata-mata.
4. Jangan andaikan negara anda sepadan dengan purata serantau. Thailand dan Indonesia, sebagai contoh, berada di hujung yang bertentangan dalam hal piramid.

Untuk artikel serantau yang berkaitan, lihat konglomerat keluarga di Asia dan rangkaian hubungan dalam perniagaan keluarga Asia.